Çocuklarda Saç Yolma ve Tırnak Yeme Ne Zaman Tedavi Gerektirir

Ödev yaparken farkında olmadan saçını tek tek çeken, film izlerken tırnaklarının çevresini kanatana kadar yiyen çocuklar pek çok ailenin tanıdığı bir tablodur. Çoğu zaman bu davranışlar “kötü alışkanlık” diye geçiştirilir. Gerçekten de pek çok çocukta kendiliğinden azalır. Ancak bazı çocuklarda saç yolma ya da tırnak yeme bedende hasar bırakacak, çocuğu utandıracak ve günlük yaşamını etkileyecek düzeye ulaşır. Bu noktada konu bir alışkanlık olmaktan çıkar ve tedavi gerektiren bir duruma dönüşür.

Bedene Odaklı Tekrarlayıcı Davranışlar

Saç yolma, tırnak yeme, deri koparma, dudak ya da yanak içini ısırma gibi davranışlar “bedene odaklı tekrarlayıcı davranışlar” olarak adlandırılır. Bunların içinde en iyi tanımlanmış olanı trikotilomani, yani saç yolma bozukluğudur. Trikotilomani, psikiyatrik sınıflamada obsesif kompulsif bozuklukla ilişkili durumlar arasında yer alır. Çocuklar bu davranışları çoğu zaman gizler, sorulduğunda da “yapmıyorum” diyebilir; bunun nedeni yalan söyleme isteği değil, utançtır.

Saç Yolmanın Belirtileri

• Saçta, kaşta ya da kirpiklerde seyrekleşme ve düzensiz boşluklar
• Saç telini sık sık parmağa dolama, çekme, kökünü inceleme
• Yastıkta, masanın altında ya da yatakta biriken saç telleri
• Boşlukları şapka, bandana ya da saç modeliyle saklama
• Çekmeden önce artan bir gerginlik, çektikten sonra kısa süreli rahatlama

Saç yolma en sık 9 ile 13 yaşları arasında başlar. Okul öncesi dönemde, özellikle uykuya dalarken görülen saç çekme ise çoğu zaman kendini sakinleştirme amaçlıdır ve sıklıkla zamanla geçer. Önemli bir uyarı: Bazı çocuklar çektikleri saçı ağızlarına götürür ya da yutar. Midede saç yumağı oluşabileceği için tekrarlayan karın ağrısı, bulantı ya da iştahsızlık varsa çocuk doktoruna başvurmak gerekir.

Tırnak Yeme Ne Zaman Sorun Olur?

Tırnak yeme çocuk ve ergenlerde oldukça yaygındır. Çoğu çocukta hafif seyreder ve büyüdükçe azalır. Şu durumlarda ise basit bir alışkanlığın ötesine geçmiş olabilir:

• Tırnak çevresinde sık kanama, iltihap ya da kalıcı şekil bozukluğu
• Çocuğun bırakmak istemesine rağmen başaramaması
• Ellerini saklama, el sıkışmaktan ya da el kullanılan etkinliklerden kaçınma
• Davranışın uyku öncesi, ders ve sınav dönemlerinde belirgin biçimde artması

Deri Koparma ve Benzer Davranışlar

Saç yolma ve tırnak yemeyle aynı aileden olan bir başka davranış da deri koparmadır. Çocuk parmak uçlarındaki ölü derileri, dudak kabuklarını, sivilce ya da yara kabuklarını tekrar tekrar koparır. Zamanla açık yaralar, renk değişiklikleri ve iz oluşabilir. Bazı çocuklarda birden fazla davranış bir arada görülür; örneğin hem tırnak yeme hem de tırnak çevresindeki deriyi koparma. Bu davranışların hepsi benzer yöntemlerle tedavi edildiği için değerlendirme sırasında hepsinin birlikte ele alınması önemlidir. Yaralarda kızarıklık, şişlik ya da akıntı varsa enfeksiyon açısından bir hekime gösterilmelidir.

Bu Davranışların Ardında Ne Var?

Tek bir neden yoktur. Ailede benzer davranışların bulunması yatkınlığı artırır. Bazı çocuklar davranışı tamamen otomatik olarak, sıkıldığında, yorulduğunda ya da bir şeye yoğun biçimde odaklandığında yapar ve farkına bile varmaz. Bazıları ise bilinçli olarak, içlerindeki gerginliği boşaltmak için yapar. Kaygı bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk, dikkat eksikliği ve depresyon bu davranışlara sıkça eşlik eder. Azarlamak, utandırmak ya da ceza vermek ise gerginliği artırdığı için genellikle durumu kötüleştirir.

Tedavi Nasıl Planlanır?

Tedavinin ilk adımı ayrıntılı bir değerlendirmedir: Davranışın ne zaman, nerede, hangi duygularla ortaya çıktığı, çocuğun bunu nasıl yaşadığı ve eşlik eden bir sorun olup olmadığı birlikte incelenir.

Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi

Bu alanda etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemdir. Çocuk önce davranışın öncesindeki işaretleri fark etmeyi öğrenir: Elin saça gitmesi, belirli bir otururken yapılan hareket ya da gerginlik hissi gibi. Ardından bu anlarda davranışla aynı anda yapılamayacak bir “rakip tepki” geliştirilir; örneğin elleri bir dakika boyunca yumruk yapıp hafifçe sıkmak ya da avuç içinde yumuşak bir nesne tutmak. Aile de bu süreçte nazik hatırlatmalar ve övgüyle destek olur.

Ortamı düzenlemek

Davranışın en sık görüldüğü durumlar için küçük değişiklikler yapılır: Ders sırasında elleri meşgul edecek nesneler, uzun saçları toplamak, tırnakları kısa ve düzgün tutmak, televizyon karşısında ince eldiven ya da yara bandı kullanmak gibi. Bu düzenlemeler davranışı imkânsız kılmaz, ama otomatik hâle gelmesini zorlaştırır.

Eşlik eden durumların tedavisi

Kaygı, obsesif kompulsif bozukluk ya da dikkat eksikliği varsa bunlar da tedavi planına alınır. İlaç tedavisi bu davranışlarda ilk basamak değildir; ancak eşlik eden bir bozukluk ya da şiddetli bir tablo söz konusuysa hekim değerlendirmesiyle düşünülebilir.

Okulda Neler Yapılabilir?

Bu davranışlar çoğunlukla ders dinlerken ya da sınavda, yani çocuğun yoğun biçimde odaklandığı anlarda artar. Öğretmenle, çocuğun onayıyla konuşmak süreci kolaylaştırır. Sıranın üzerinde ya da kalemlikte duran yumuşak bir silgi, küçük bir yoğurma topu ya da kumaş parçası, ellerin kendiliğinden saça veya ağza gitmesini azaltabilir. Öğretmenin sınıf önünde uyarı yapmaması, gerekiyorsa yalnız çocuğun anlayacağı bir işaret kullanması önemlidir. Saçındaki boşluklar ya da tırnakları yüzünden alay konusu olan çocuklar için zorbalığa karşı net bir tutum alınmalıdır; dışlanma ve alay, gerginliği ve dolayısıyla davranışı artırır.

Tedavi Ne Kadar Sürer?

Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi genellikle birkaç ay içinde belirgin bir azalma sağlar. Çocuk ne kadar gönüllü olursa ilerleme o kadar hızlı olur; bu yüzden tedavi çocuğa dayatılan bir program gibi değil, birlikte yürütülen bir çalışma gibi planlanır. Stresli dönemlerde davranışın geçici olarak artması sık görülür. Bu, başa dönüldüğü anlamına gelmez; öğrenilen beceriler yeniden hatırlanır ve kısa sürede kontrol tekrar sağlanır. Ailenin sabırlı ve tutarlı kalması, uzun vadeli başarının en önemli belirleyicilerinden biridir.

Ailelere Öneriler

• Davranışı gördüğünüzde azarlamak yerine, çocuğunuzla önceden kararlaştırdığınız gizli bir işaretle hatırlatın.
• Küçük ilerlemeleri fark edin ve söyleyin; mükemmel bir dönem beklemeyin.
• Acı tatlı ojeler gibi yöntemleri çocuğunuzun onayı olmadan kullanmayın.
• Saç ya da tırnak hakkında başkalarının yanında yorum yapmaktan kaçının.
• Gün içinde hareket, oyun ve dinlenme arasında denge kurun; yorgunluk davranışı artırır.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Saçta ya da kaşta belirgin boşluklar oluşuyorsa, tırnak çevresinde yaralar tekrarlıyorsa, çocuğunuz bırakamadığı için üzülüyorsa ya da sosyal ortamlardan kaçmaya başladıysa değerlendirme zamanı gelmiştir. Ankara çocuk psikiyatrisi alanında bu davranışlarla çalışan bir uzman, çocuğunuza ve size uygun bir yol haritası çizerek sürecin daha kısa ve daha az yıpratıcı geçmesine yardımcı olabilir. Erken başlanan destekle çocukların büyük bölümü bu davranışları belirgin biçimde azaltır.